Quy định của pháp luật về sử dụng Quốc ca, Quốc thiều

Quốc ca được sử dụng thường xuyên, rộng rãi trong đời sống chính trị, văn hóa, xã hội của đất nước, trong các nghi lễ nhà nước, hoạt động đối ngoại, quốc phòng, an ninh, giáo dục, văn hóa, nghệ thuật, thể dục, thể thao và nhiều sự kiện quan trọng khác. Nhìn chung, việc sử dụng Quốc ca đã được các cơ quan, tổ chức, đơn vị và Nhân dân thực hiện nghiêm túc, trang trọng, góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, bồi đắp tinh thần dân tộc, ý thức trách nhiệm công dân và niềm tự hào quốc gia.

Pháp luật hiện hành đã có một số quy định về sử dụng, bảo vệ Quốc ca, Quốc thiều nhưng được hình thành ở nhiều thời kỳ, phân tán trong các văn bản điều chỉnh từng lĩnh vực hoặc từng loại nghi lễ.

Điều lệ số 975-TTg ngày 21 tháng 7 năm 1956 của Thủ tướng Chính phủ về việc dùng Quốc ca nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa quy định Quốc ca có thể hát bằng lời hoặc cử bằng nhạc khi làm lễ chào cờ; khi khai mạc, bế mạc những cuộc mít tinh do chính quyền hoặc đoàn thể tổ chức; trong hoạt động phát thanh; đồng thời quy định một số nghi thức khi cử Quốc ca và việc cử Quốc ca Việt Nam cùng Quốc ca nước ngoài. Đây là văn bản có ý nghĩa lịch sử quan trọng và là cơ sở trực tiếp điều chỉnh việc sử dụng Quốc ca trong thời gian dài.

Tuy nhiên, văn bản được ban hành từ năm 1956, trong bối cảnh tổ chức bộ máy nhà nước, đời
sống xã hội, quan hệ đối ngoại, phương thức truyền thông và trình độ khoa học, công nghệ rất khác so với hiện nay; một số quy định không còn phù hợp, nhiều tình huống sử dụng Quốc ca mới phát sinh chưa được điều chỉnh.

Trong lĩnh vực tổ chức ngày kỷ niệm, nghi lễ nhà nước và nghi lễ đối ngoại

Chính phủ đã ban hành nhiều văn bản có quy định liên quan đến việc sử dụng Quốc ca, Quốc thiều. Nghị định số 145/2013/NĐ-CP ngày 29 tháng 10 năm 2013 quy định về tổ chức ngày kỷ niệm; nghi thức trao tặng, đón nhận hình thức khen thưởng, danh hiệu thi đua. Nghị định số 18/2022/NĐ-CP ngày 18 tháng 02 năm 2022 của Chính phủ về nghi lễ đối ngoại tiếp tục quy định các nghi thức trong hoạt động đối ngoại của Nhà nước, trong đó có các trường hợp và trình tự sử dụng Quốc thiều trong lễ đón, lễ tiễn và các hoạt động đối ngoại. Bên cạnh đó, Nghị định số 111/2018/NĐ-CP ngày 31 tháng 8 năm 2018 của Chính phủ quy định về ngày thành lập, ngày truyền thống, ngày hưởng ứng của các bộ, ngành, địa phương tạo khuôn khổ pháp lý đối với việc tổ chức các hoạt động kỷ niệm, ngày truyền thống, ngày hưởng ứng của cơ quan, đơn vị, địa phương. Các quy định này góp phần hình thành chuẩn mực trong tổ chức nghi lễ, sự kiện nhưng chủ yếu điều chỉnh theo từng nhóm hoạt động cụ thể, chưa tạo thành một hệ thống quy định thống nhất về việc sử dụng Quốc ca trong toàn bộ đời sống xã hội Trong lĩnh vực tổ chức lễ tang cán bộ, công chức, viên chức, điểm b khoản 3 Điều 16 Nghị định số 105/2012/NĐ-CP ngày 17 tháng 12 năm 2012 của Chính phủ, được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 237/2025/NĐ-CP ngày 29 tháng 8 năm 2025, quy định tại Lễ truy điệu trong Lễ Quốc tang: “Quân nhạc cử Quốc thiều Việt Nam”. Quy định này tiếp tục cho thấy việc sử dụng Quốc thiều hiện đã được điều chỉnh trong một số nghi lễ chuyên biệt, nhưng chưa được đặt trong một khuôn khổ pháp lý chung, thống nhất về sử dụng Quốc ca, Quốc thiều.

Trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ năm 2022 quy định việc thực hiện quyền sở hữu trí tuệ không được xâm phạm lợi ích của Nhà nước, lợi ích công cộng, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân và không được vi phạm quy định khác của pháp luật có liên quan; đồng thời bổ sung nguyên tắc không được ngăn chặn, cản trở việc phổ biến, sử dụng Quốc kỳ, Quốc huy, Quốc ca. Quy định này tạo cơ sở pháp lý quan trọng để bảo đảm quyền tiếp cận, phổ biến và sử dụng Quốc ca, nhất là trong bối cảnh phát sinh các vấn đề về quyền tác giả, quyền liên quan đối với các bản ghi âm, bản phối khí trên môi trường số. Tuy nhiên, pháp luật sở hữu trí tuệ không điều chỉnh đầy đủ các vấn đề về bản hòa âm, phối khí chính thức, bản ghi âm chính thức, hình thức sử dụng, nghi thức, cơ chế cung cấp và trách nhiệm của các chủ thể trong việc bảo vệ, phổ biến Quốc ca.

Trong lĩnh vực quảng cáo, báo chí, phát thanh, truyền hình, thông tin điện tử và môi trường mạng

Pháp luật hiện hành đã có các quy định nhằm bảo vệ sự tôn nghiêm của biểu tượng quốc gia, ngăn ngừa việc sử dụng Quốc ca không phù hợp, đồng thời quy định trách nhiệm quản lý nội dung trên môi trường mạng. Tuy nhiên, các quy định hiện hành chủ yếu điều chỉnh theo từng hoạt động chuyên ngành, chưa hình thành các nguyên tắc và yêu cầu chung đối với việc đăng tải, chia sẻ, lưu trữ, khai thác, phổ biến Quốc ca trên nền tảng số, trong sản phẩm truyền thông cũng như việc sử dụng công nghệ mới, trí tuệ nhân tạo có khả năng làm sai lệch, biến dạng hoặc gây nhầm lẫn về Quốc ca.

Ngoài ra, việc sử dụng Quốc ca, Quốc thiều còn được quy định hoặc đề cập trong pháp luật về giáo dục, quốc phòng, an ninh, thể dục, thể thao, thi đua, khen thưởng và các lĩnh vực có liên quan. Các quy định này tạo cơ sở cho việc tổ chức nghi thức Quốc ca trong từng ngành, lĩnh vực nhưng do được ban hành trong các văn bản khác nhau nên phạm vi, cách thức và mức độ quy định chưa hoàn toàn thống nhất.

Như vậy, pháp luật hiện hành đã hình thành một số quy định quan trọng về sử dụng và bảo vệ Quốc ca nhưng còn phân tán, được xây dựng ở các thời kỳ khác nhau và chủ yếu gắn với từng lĩnh vực hoặc từng loại nghi lễ cụ thể. Chưa có văn bản quy phạm pháp luật quy định một cách toàn diện, thống nhất về nguyên tắc sử dụng Quốc ca; việc tổ chức hát Quốc ca, cử Quốc thiều; việc xây dựng, công bố và cung cấp các bản hòa âm, phối khí, bản ghi âm chính thức; sử dụng, bảo vệ Quốc ca trên môi trường mạng, nền tảng số; cung cấp, khai thác thông tin, dữ liệu về Quốc ca; cũng như trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức, cá nhân trong quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị Quốc ca.

Tuy nhiên, qua thực tiễn tổ chức thực hiện cho thấy việc sử dụng Quốc ca vẫn còn một số hạn chế, bất cập. Các bản Quốc ca, Quốc thiều được khai thác, sử dụng trong thực tiễn chưa thật sự thống nhất; còn có sự khác nhau về hòa âm, phối khí, tốc độ, trường độ, chất lượng âm thanh và cách thức thể hiện. Trong một số trường hợp còn lúng túng trong việc phân biệt giữa hát Quốc ca, cử Quốc thiều, sử dụng bản ghi âm hoặc biểu diễn trực tiếp; nghi thức thực hiện tại một số sự kiện chưa đồng đều, chưa thật sự thống nhất về chuẩn mực. Cùng với đó, sự phát triển nhanh của môi trường mạng, nền tảng số, truyền
thông đa phương tiện và trí tuệ nhân tạo làm phát sinh nhiều phương thức sử dụng Quốc ca mới. Việc đăng tải, chia sẻ, cắt ghép, chuyển đổi định dạng, thay đổi tốc độ, cao độ, phối khí hoặc lồng ghép Quốc ca trong các sản phẩm số có thể làm sai lệch, biến dạng hoặc ảnh hưởng đến tính trang nghiêm, giá trị biểu tượng của Quốc ca. Bên cạnh đó, cơ chế nhận diện nội dung và thực hiện quyền sở hữu trí tuệ trên các nền tảng số xuyên biên giới cũng có thể dẫn đến việc hạn chế, cản trở phổ biến, sử dụng Quốc ca hợp pháp nếu chưa có bản hòa âm, phối khí chính thức, bản ghi âm chính thức và cơ chế quản lý, cung cấp, sử dụng phù hợp.

Thực tiễn cũng cho thấy cần có nguồn thông tin, dữ liệu chính thức, thống nhất và thuận tiện trong tiếp cận để phục vụ việc sử dụng Quốc ca, cử Quốc thiều trong các nghi lễ, hoạt động đối ngoại, sự kiện thể dục, thể thao, giáo dục, báo chí, truyền thông và các hoạt động khác. Việc chưa có cơ chế tập trung để công khai, cập nhật, cung cấp các bản chính thức, thông tin phục vụ nhận diện, xác thực, truy xuất nguồn gốc và tài liệu hướng dẫn có liên quan làm hạn chế khả năng tiếp cận, khai thác, phổ biến và sử dụng Quốc ca một cách thống nhất

Trích TỜ TRÌNH Dự thảo Nghị định quy định về việc sử dụng Quốc ca nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam